‘’Gushakira hamwe umuti w’ ibibazo bigaragara mu masoko ya serivisi z’isuku hirya no hino mu nzego za Leta ‘’, iyi niyo mpamvu nyamukuru y’inama nyunguranabitekerezo Ikigo cy’igihugu Gishinzwe Gutunganya amasoko ya Leta( RPPA), yagiranye n’ inzego zitanga amasoko ya Leta na ba Rwiyemezamirimo bapiganira amasoko y'isuku

‘’Gushakira  hamwe umuti w’ ibibazo bigaragara mu masoko ya serivisi z’isuku hirya no hino mu nzego za Leta ‘’, iyi niyo mpamvu nyamukuru y’inama nyunguranabitekerezo Ikigo cy’igihugu Gishinzwe Gutunganya amasoko ya Leta( RPPA), yagiranye n’ inzego zitanga amasoko ya Leta na ba Rwiyemezamirimo bapiganira amasoko y'isuku.

Amaze kubaha ikaze no kubasjhimira ko bitabriye ubutumire, Umuyobozi Mukuru wa RPPA, Joyeuse Uwingeneye, yasobanuye muri make ikigambiriwe muri iyo nama. Yagize ati:’’Iyi nama igamije kuganira ku mitangire y’amasoko y’isuku mu nzego za Leta, imicungire y’amasezerano ajyanye n’amasoko y’isuku, ibibazo bigaragara mu masoko ajyanye n’isuku no gufatira hamwe ingamba zizatuma amasoko ajanye n’isuku akorwa neza isuku ikarushaho kunozwa. Yongeyeho ko ingamba zifatirwa mu nama zizafasha mu kugabanya amakimbirane akunze kurangwa hagati y’inzego za Leta na ba Rwiyemezamirimo bakora amasoko y’isuku.

Mu nzego za Leta zimwe na zimwe  haracyagaragara ibibazo mu gutegura ibitabo bigaragaza uko ipiganwa rikorwa hamwe n’ibibazo mwitegurwa ry’amasezerano no kuyakurikirana, bimwe muribyo bibazo harimo aho Inzego za Leta zitagaragaza neza ibikoresho bikenewe , guhuriza mwisoko rimwe amasoko adafite aho ahuriye , Gutinda kwishyura inyemezabuguzi, ba Rwiyemezamirimo usanga badahembera igihe abakozi bakoresheje , Umushahara muto , kutagira ibikoresho by’ubwirinzi nibindi . Ibi byose nk’uko Umuyobozi Mukuru wa RPPA yabisobanuye, biboneka muri raporo zigezwa muri RPPA nk’Urwego rw’igihugu rushinzwe imitunganyirize y’amasoko ya Leta ndetse no mu bitangazamakuru binyuranye.

Yasabye abari mu nama kugaragaza imbogamizi zose ziboneka muri izi serivisi ari ku ruhande rw’abatanga amasoko no ku rw’abayapiganira mu rwego rwo gushakira hamwe umwanzuro uzatuma izi serivisi zigenda neza.

Ibibazo bigaragara muri serivisi z’isuku  ku ruhande rw’inzego za Leta

Nyuma yo gusobanura amahame -remezo, amategeko n’amabwiriza bigenga amasoko ya Leta, ubwoko bw’amasoko, uburenganzira bwa Rwiyemezamirimo ndetse n’ibihano bifatirwa abarenze ku mategeko, Umuyobozi wa Diviziyo ishinzwe kongera ubushobozi , ubugenzuzi n’ubushakashatsi muri RPPA, Bwana Celestin Sibomana, yagaragaje inzitizi n’ibibazo biri mu masoko ya serivisi z’isuku. Ku rwego rwa tekinike yavuze ku kibazo cy’ubushakashatsi budahagije ku isoko ngo rihuzwe n’ibikenewe, ibikoresho bikenewe ntibisobanuke neza mu masezerano. Yagarutse no ku  kibazo cyo guhuza ibintu bitandukanye mu isoko rimwe kandi bifite intego zitandukanye. Aha yatanze urugero rwa serivisi yo gukora isuku muri rusange no gukusanya, gutwara no gucunga imyanda, gutanga ibikoresho by’isuku….

Nk’uko yakomeje abigaragaza, hari ikibazo cyo gutanga isoko ku biciro bikabije kuba bito biganisha ku iseswa ry’amasezerano , kutabazwa ibyo uwatsindiye isoko ry’isuku yakoze bitagenze neza ( accountability), kutabazwa ibyakozwe  mu masezerano ku ruhande rw’amasosiyete akora isuku, kutumva neza imicungire y’ububiko bw’ibikoresho by;isuku byatanzwe hagati y’abatanga amasoko na ba rwiyemezamirimo n’ibindi byinshi harimo n’amananiza yo gusaba ba Rwiyemezamirimo kugira ibikoresho bidakenewe kandi bigahendesha Leta

Uhagarariye Ibitaro bya Kaminuza bya Kigali (CHUK), yagaragaje akamaro ko gukorana na Kampani zikora isuku neza bifasha mu gukumira indwara no kugabanya ibyago byo kwanduzanya indwara hagati y’abakozi ubwabo  n’abarwayi cyane mu  nzego zitanga serivisi z’ubuvuzi. Yagaragaje umwihariko w’ibikenerwa muri izi nzego aho yavuze ko amasosiyete akora isuku menshi atubahiriza ibikubiye mu nyandiko nsobanuramiterere y’isoko.

Yongeyeho no kutagira abakozi bafite ubumenyi buhagije mu isuku y’ibidukikije. Yagarutse ku kibazo cyo kudaha abakozi babo ibikoresho by’isuku byabugenewe bibafasha kwirinda cyane (PPE) ku batwara imyanda idasanzwe, yerekana ko ibi biganisha ku byago byo gukomereka ku bakora isuku ubwabo, abakozi n’abarwayi. Yongeyeho n’ikibazo cyo kudahembera abakozi igihe bijyanye no kutabaha Kontara (contract) ibi bikaba bimwe mu bituma  badakora akazi bashinzwe uko bikwiye.

Imbogamizi kuri rwiyemezamirimo ukora amasoko  ya serivisi z’isuku zagaragjwe

Ku ruhande rw’amasosiyeti akora amasoko y’isuku mu nzego za Leta naho bagaragje imbogamizi bahura nazo, batanga n’ibyifuzo. Uyoboye Ihuriro ry'abakora umwuga w'Isuku mu Rwanda (ASCOOR), aremera ko ibibazo bihari ariko anagaragaza  zimwe mu mbogamizi zituma serivisi z’isuku zitagenda neza. Mu bibazo yagaragaje harimo icy’inzego zisaba ligne de credit z’umurengera zirenze igiciro cy’isoko, gupiganisha  amasoko menshi akomatanije  hamwe, kutagaragaza ubwoko bw’ibikoresho bikenewe ndetse n’ingano yabyo nyayo. Aha hifujwe ko umukozi ushinzwe gutegura amasoko mu rwego yafatanya na superivizeri mu kwemeza ingano y’ibyo bikoresho by’isuku bikenewe.  Igihe kiri hagati yo gutangaza isoko no gusura aho rizakorerwa kidateganwa n'itegeko nayo ni indi mbogamizi, ndetse n’ibiciro by’ibikoresho (referral price sheet) biri muri sisitimu y’Umucyo  bidahura n’ibiciro nyakuri biri ku isoko.

 Mu bindi bibazo yagaragaje harimo icy’uko hari aho usanga ibyasabwe bivugwa ko bizajya bigurwa kuri bon de commande (bidakenerwa kenshi) bigatuma bamwe baca amafaranga make kuri ibyo bitazakenerwa cyane, abandi bagatanga ibiciro bijyanye n’ibiri ku isoko bigatuma ibiciro biteza ibibazo bitera impaka hagati ya rwiyemezamirimo n’urwego .

Kuri iki kibazo , hifujwe  ko hajya hakorwa “Lots’ 2 zitandukanye kuko hari ibikenerwa buri kwezi n’ibindi bikenerwa igihe runaka. Yanenze ba rwiyemezamirimo batesha agaciro amasoko y’isuku baca ibiciro byo hasi cyane mu rwego rwo kugirango batsindire amasoko.

      Hafashwe ingamba zo gukemura ibibazo byagaragajwe

Impande zombi zimaze kugaragaza imbogamizi n’ibibazo byose biri mu masoko y’isuku, abari mu nama bunguranye ibitekerezo ku cyakorwa ngo izo serivisi zigende neza, zitange umusaruro kuri buri wese. Mu ngamba zafashwe harimo kuba RPPA yajya yibutsa inzego zitanga amasoko y’isuku ko zajya zigaragaza mu gitabo cyerekana uko ipiganwa rikorwa ibikoresho bizakenerwa byose ndetse nabakozi n’ingano bihuje n’ukuri.

 RPPA yashyiraho igipimo ntarengwa cy’agaciro ka Credit line gutanga amabwiriza (instructions) ko gukomatanyiriza mwisoko rimwe amasoko adafite aho ahuriye bitemewe ikanakurikirana uko amasezerano y’amasoko y’isuku ategurwa hirindwa ko hajyamo ibihano bidateganywa n’amategeko nibindi byose bidafite aho bihuriye n’isoko ry’isuku. Mu byo ba Rwiyemezamirimo harimo kujya basaba ibisobanuro ku gitabo cyerekana uko ipiganwa rikorwa mu gihe haribyo babona bidatunganye cyangwa binyuranyije n’amategeko.

Mu gusoza inama, Umuyobozi Mukuru wa RPPA yashimye ibitekerezo byatanzwe bitanga icyizere cy’impinduka nziza mu masoko ya serivisi z’isuku. Yabizeje ko imyanzuro yafashwe RPPA izagira uruhare rukomeye kugira ngo ishyirwe mu bikorwa.

Charlotte Karangwayire