ITEGEKO N’ITEKA RYA MINISITIRI BIGENGA AMASOKO YA LETA BIVUGURUYE MU NZIRA YO GUKEMURA IBIBAZO

“Hashingiwe ku bitekerezo byaturutse mu nzego zinyuranye no ku cyifuzo cy’Ubuyobozi bukuru bw’igihugu cyacu, Itegeko no 62/2028 ryo kuwa 25/08/2018 n’amabwiriza bigenga amasoko ya Leta byaravuguruwe bitewe n’ imbogamizi n’ibibazo byinshi byagaragaye mu ishyirwa mu bikorwa ryaryo. Itegeko rishya No 031/2022 ryo kuwa 21/11/2022 n’Iteka rya Minisitiri N° 001/23/10/TC ryo ku wa 10/10/2023 bije gutanga ibisubizo birambye kuko rikora kuri politiki zose z’igihugu”. Ibi byatangajwe n’Umuyobozi Mukuru w’Ikigo cy’Igihugu Gishinzwe Gutunganya Amasoko ya Leta (RPPA), Joyeuse Uwingeneye, mu kiganiro aherutse kugirana n’Abanyamakuru m’Ugushyingo 2023.

Atangira ikiganiro, Umuyobozi mukuru wa RPPA, yagarutse ku mpamvu nyamukuru zatumye hatekerezwa impinduka mu Itegeko n’iteka bigenga amasoko ya Leta. Nk’uko yabisobanuye, impinduka zakozwe mu rwego rwo guha ibisubizo politiki zose z’igihugu zigamije guha amahirwe buri muntu wese mu rwego arimo. Yagaragaje impinduka z’ingenzi zabayeho muri iri tegeko rishya no 031/2022 ryo kuwa 21/11/2022 n’Iteka rya Minisitiri N° 001/23/10/TC ryo ku wa 10/10/2023 rikubiyemo amabwiriza agenga amasoko ya Leta.

na abiri (200,000,000). Ku masoko y’impuguke (Consultancy) ingwate yavuye kuri miliyoni 10(10,000,000) ijya kuri

miliyoni mirongo itanu (50,000,000). Ku masoko y’ibigemurwa (Goods), iva kuri miliyoni mirongo itanu () ijya kuri miliyoni ijana (100,000,000) kimwe no ku masoko arebana na serivisi zidasaba impuguke (Non-Consultancy). Aha, yasobanuye ko kuri izi serivisi zidasaba impuguke, nta burambe busabwa ariko hasabwa kuba sosiyeti ifite abakozi bafite ubumenyi bw’ibyo bakora.

Joyeuse Uwingeneye yagarutse ku mahirwe yihariye n’amahirwe yisumbuye. Ku mahirwe yihariye, yasobanuye ko hari amasoko yemererwa gupiganirwa n’abikorera bo mu Rwanda gusa (Domestic Companies). Aha hitabwa ku ngano y’isoko, mbere yari miliyoni ijana zijya kuri miliyoni magana abiri ku bigemurwa, miliyoni mirongo itanu kuri miliyoni ijana kuri serivisi z’impuguke na miliyoni Magana atanu (500,000,000) kuri miliyari ebyiri ku masoko y’imirimo.

Ku mahirwe yisumbuye nk’uko yakomeje abisobanura, n’ubundi arebana na sosiyeti nyarwanda, akaba amahirwe yisumbuye hashingiwe ku biciro. Yagize ati:” Niba sosiyeti nyarwanda ipiganiwe isoko ku giciro kiri hejuru y’icya sosiyeti y’inyamahanga ,hatitawe ko ubusanzwe hatsinda uwatanze igiciro gitoya, sosiyeti y’inyarwanda ihabwa amahirwe yisumbuye iyo igiciro yatanze kitarenze 15% ku masoko y’ibigemurwa, ay’impuguke, n’adasaba impuguke na 10% ku masoko y’imirimo. Habayeho kandi kuzamura ubushobozi bw’abandi bapiganwa batari sosiyeti ari koperative cyangwa se umuntu ku giti cye. Aha yavuze k’umwihariko ku barimu ba za Kaminuza bahawe umwihariko wo gupiganira amasoko agendanye n’ubushakashatsi. Yavuze no ku banyamwuga bibumbiye hamwe (Professional Body), aba nabo bahawe amahirwe yisumbuye yo gupiganira amasoko ajyanye n’ibyo bakora. Ibi byakozwe mu rwego rwo kongera ikijya mu mufuka w’umuturage.

Ku birebana n’igihe cyahabwaga ba rwiyemezamirimo cyo kubanza kureba ko inyubako ikomeye no gusana mu gihe haba hari ibyangiritse, icyo gihe cyavuye k’umwaka umwe urwego rwa Leta rwahaga ba rwiyemezamirimo ku masoko matoya kiragabanuka kijya ku mezi 6 ku masoko yose atarenze miliyoni (100,000,000) ariko ku masoko yose arenze miliyali 5 (5,000,000,000) cya gihe cyarongerewe kiva ku mwaka umwe kigera hagati y’amezi 12 na 24. Ibi byagiyeho kugirango bifashe Leta ariko n’abikorera nabo umutwaro ugabanuke.

Impinduka zigamije gukuraho impungenge ku mpande zose

Ku kibazo cy’ishyirwa mu byiciro rya za kampani zipiganira amasoko ya Leta. Umuyobozi mukuru yavuze ko itegeko rya mbere ryemereraga rwiyemezamirimo uri mu cyiciro cyo hejuru kuba yapiganirwa amasoko yo mu cyiciro kiri munsi y‘icyo arimo inshuro 2. Itegeko rishya rimusaba kwihuza n’abari mu cyiciro kiri munsi y’icye (Joint Venture) iyo ari isoko ry’imirimo. Ikibazo cy’inyigo nacyo cyatekerejweho, uretse amasoko mato ari munsi ya miliyoni 10, andi masoko cyane cyane ay’imirimo agomba gukorerwa inyigo hitawe ku miterere, ku bidukikije, kuba umuturage atabangamiwe no kuba rifite igishushanyo. Ku nyigo irengeje umwaka urwego rutanga isoko rukabanza kureba ko itasubirwamo.

Ibyerekeye guhindagura amasezerano aho cyagaragaye nk’inyigo yakozwe nabi amakuru adahagije ku bategura isoko cyangwa nk’icyuho cya ruswa. Ubu urwego rwemerewe guhindura amasezerano ku kigero cya 5% bivuye kuri 20% by’agaciro k’amasezerano y’ibanze ndetse iyo 5% ikaba itagomba kurenga miliyoni ijana (100,000,000).

Ku kibazo yabajijwe cy’abakozi bakorera ba rwiyemezamirimo ntibishyurwe, Umuyobozi mukuru wa RPPA yavuze ko rwiyemezamirimo ahabwa iminsi 45 yo kuba yabishyuye, iyo irenze, urwego rwatanze isoko rukamukuraho ya mafaranga yagombaga kwishyurwa abakozi rukaba arirwo rubishyura. Kuri ba rwiyemezamirirmo bakora amasoko ariko batishyura aho bakura ibikoresho. Ibi bikorwa no ku baba bahaye ibikoresho ba rwiyemezamirimo bakora amasokoya Leta.

Ibihano byahabwaga ba rwiyemezamirimo bajyaga bahanishwa harimo no guhezwa mu masoko ya Leta mu gihe cy’imyaka 7, Umuyobozi mukuru yasobanuye ko byagiye k’umwaka umwe ariko hakazaho amande asimbura cya gihe kirekire.

Asoza ikiganiro, yagize ati: “Gukorera mu mucyo, kurwanya ruswa no guteza imbere umuturage, nibyo igihugu cyacu gishyize imbere.” Umuyobozi Mukuru yakoje ashimangira ko RPPA n’izindi nzego zibishinzwe zizakomeza gukora ibishoboka byose kugirango itangwa ry’amasoko ya Leta rigere ku rwego rwo hejuru. Aherako anasaba itangazamakuru kugira uruhare mu kumenyekanisha iri tegeko rishya n’amabwiriza hagamijwe gufatanya kuzamura igihugu cyacu.

Charlotte KARANGWAYIRE